ලෝකය දැලකින් වෙලූ මිනිසා – ශ්‍රීමත් ටිම් බර්නර්ස්-ලී

විසි එක්වන සියවසේ මානව සමාජය නිර්වචනය කරන ප්‍රධානතම බලවේගය කුමක්දැයි ඇසුවහොත්, බොහෝ දෙනෙකුගේ පිළිතුර වනුයේ විශ්ව ව්‍යාප්ත වියමන (World Wide Web) යන්නයි. එය අප සන්නිවේදනය කරන, ඉගෙන ගන්නා, ව්‍යාපාර කරන, දේශපාලනයේ යෙදෙන සහ ජීවිතය විඳින ආකාරය සහමුලින්ම වෙනස් කර ඇත. එහෙත්, ඉතිහාසයේ බොහෝ විප්ලවීය වෙනස්කම් මෙන්ම, මෙයද ආරම්භ වූයේ ලෝකය වෙනස් කිරීමේ මහා සැලැස්මකින් නොව, එක්තරා පර්යේෂණාගාරයක පැවති ප්‍රායෝගික ගැටලුවක් විසඳීමේ නිහඬ උත්සාහයකිනි. එම උත්සාහයේ කේන්ද්‍රීය චරිතය වූයේ ශ්‍රීමත් ටිම් බර්නර්ස්-ලී නම්, අද දිනයේ වෙබ් අඩවියේ නිර්මාතෘ, භාරකරු සහ එහි දැඩිම විවේචකයා ලෙස එකවර පෙනී සිටින විශිෂ්ට බුද්ධිමතා ය.

 විප්ලවයක බීජ: පරිගණක උරුමය සහ මුල් කාලීන ආභාෂය

ටිම් බර්නර්ස්-ලී ගේ කතාව ආරම්භ වන්නේ පරිගණක යුගයේ ආරම්භයත් සමඟමය. 1955 දී ලන්ඩනයේ උපත ලැබූ ඔහු හැදී වැඩුණේ පරිගණක තාක්ෂණය පිළිබඳ සංවාදවලින් පිරුණු නිවසකය. ඔහුගේ දෙමාපියන් වූ මේරි ලී වූඩ්ස් සහ කොන්වේ බර්නර්ස්-ලී, ලොව ප්‍රථම වාණිජමය පරිගණකයක් වූ “Ferranti Mark 1” නිර්මාණය කළ කණ්ඩායමේ පුරෝගාමී ගණිතඥයන් වූහ. එම නිසා, පරිගණක යනු හුදු යන්ත්‍ර නොව, මානව බුද්ධිය පුළුල් කරන, සහයෝගීතාව වර්ධනය කරන මෙවලම් බවට වූ දැක්මක් ඔහුට කුඩා කල සිටම උරුම විය.

ඔහුගේ නිර්මාණශීලී කුතුහලය ඉලෙක්ට්‍රොනික විද්‍යාව දෙසට යොමු විය. කුඩා කල ඔහු ආකෘති දුම්රිය පද්ධති (model railways) එකලස් කිරීමට දැඩි ඇල්මක් දැක්වූ අතර, විවිධ කොටස් එකිනෙකට සම්බන්ධ කර ක්‍රියාකාරී පද්ධතියක් ගොඩනැගීමේ අදහස ඔහුගේ මනසේ පැලපදියම් විය. පසුකාලීනව හයිපර්ලින්ක් (Hyperlink) සංකල්පයට මෙය යම් ආභාෂයක් වන්නට ඇත. ඔක්ස්ෆර්ඩ් විශ්වවිද්‍යාලයේ භෞතික විද්‍යාව හදාරන සමයේ, ඔහු පෑස්සුම් උපකරණයක්, M6800 මයික්‍රොප්‍රොසෙසරයක් සහ පැරණි රූපවාහිනී යන්ත්‍රයක් භාවිතා කර, තමාගේම පරිගණකයක් නිර්මාණය කළේය. මෙය ඔහුගේ ප්‍රායෝගික හැකියාව මනාව විදහා පෑ අතර, නීති කඩා යමක් අත්හදා බැලීමට ඔහු තුළ වූ නැඹුරුව ද පෙන්නුම් කළේය; විශ්වවිද්‍යාලයේ පරිගණක පද්ධතියකට අනවසරයෙන් ප්‍රවේශ වීමට උත්සාහ කිරීම නිසා ඔහුට සහ මිතුරෙකුට එහි පරිගණක භාවිතය තහනම් කෙරිණි.

නිර්මාණයේ තෝතැන්න: CERN හි ගැටලුව සහ ‘ENQUIRE’

උපාධිය ලැබීමෙන් පසු, බර්නර්ස්-ලී විවිධ සමාගම්වල මෘදුකාංග ඉංජිනේරුවෙකු ලෙස සේවය කොට, 1980 ගණන්වලදී ස්විට්සර්ලන්තයේ CERN ආයතනයට සම්බන්ධ විය. ලොව විශාලතම අංශු භෞතික විද්‍යා පර්යේෂණාගාරය වූ CERN, දහස් ගණනක් විද්‍යාඥයන්ගෙන්, විවිධ පරිගණක පද්ධතිවලින් සහ විසිරුණු දත්ත ගබඩාවලින් පිරුණු සංකීර්ණ පරිසරයක් විය. “මෙහි සිටින සියලු දෙනාගේ මොළවල ඇති තොරතුරු එකට සම්බන්ධ කළ හැකි නම්…” යන සිතුවිල්ල බර්නර්ස්-ලී ගේ මනස නිරන්තරයෙන් කැලඹීය.

වෙබ් අඩවිය නිර්මාණය වීමටත් පෙර, 1980 දී ඔහු මෙම ගැටලුවට මූලික විසඳුමක් ලෙස “ENQUIRE” නමින් පෞද්ගලික මෘදුකාංගයක් නිර්මාණය කළේය. “Enquire Within Upon Everything” නම් පැරණි වික්ටෝරියානු ගෘහස්ථ උපදෙස් පොතකින් මෙම නම යොදාගෙන තිබිණි. ENQUIRE, අහඹු තොරතුරු එකිනෙකට සම්බන්ධ කිරීමට (linking) ඉඩ සලසන හයිපර්ටෙක්ස්ට් (hypertext) පද්ධතියක් විය. එය කිසිදා ප්‍රසිද්ධියට පත් නොවූවත්, පසුකාලීනව විශ්ව ව්‍යාප්ත වියමන බවට පත්වූ මහා අදහසේ මූල බීජය වූයේ ENQUIRE ය.

වසර කිහිපයකට පසු, 1989 දී, බර්නර්ස්-ලී නැවත CERN වෙත පැමිණි විට, තොරතුරු කළමනාකරණ ගැටලුව තව තවත් උග්‍ර වී ඇති බව ඔහු දුටුවේය. මෙවර ඔහු වඩාත් පුළුල්, විශ්වීය විසඳුමක් යෝජනා කළේය. “Information Management: A Proposal” නමින් ඔහු ඉදිරිපත් කළ ලේඛනය, ඔහුගේ ප්‍රධානියා වූ මයික් සෙන්ඩෝල් විසින් “Vague but exciting…” (පැහැදිලි නැතත්, සිත්ගන්නා සුළුයි) යන සටහන සමඟ අනුමත කරන ලදී. මෙම සරල සටහන, නූතන ලෝකය වෙනස් කිරීමේ ව්‍යාපෘතියට නිල නොවන ලෙස පණ දුන්නේය.

නව යුගයක මෙවලම් තැනීම: HTML, HTTP, URL සහ පළමු වෙබ් අඩවිය

බර්නර්ස්-ලී තම අදහස යථාර්ථයක් බවට පත් කිරීම සඳහා එකල පැවති අති නවීන NeXT පරිගණකයක් භාවිතා කළේය. එහි තිබූ දියුණු මෘදුකාංග සංවර්ධන මෙවලම්, ඔහුගේ කාර්යය බෙහෙවින් පහසු කළේය. 1990 අවසන් වන විට, ඔහු වෙබ් අඩවියේ මූලික කුළුණු තුන නිර්මාණය කර තිබුණි: HTML, HTTP, සහ URL.

මෙම තාක්ෂණයන් සමඟ, ඔහු ලොව ප්‍රථම වෙබ් බ්‍රව්සරය නිර්මාණය කළේය. එයට ඔහු මුලින් යෙදූ නම “WorldWideWeb” විය (පසුව ව්‍යාකූලත්වය මඟහැරීමට “Nexus” ලෙස වෙනස් කරන ලදී). එපමණක් නොව, ලොව ප්‍රථම වෙබ් සර්වරය ද (httpd නමින්) සහ ලොව ප්‍රථම වෙබ් අඩවිය ද ඔහු විසින්ම නිර්මාණය කරන ලදී. මෙම ප්‍රථම වෙබ් අඩවිය, info.cern.ch යන ලිපිනය යටතේ ක්‍රියාත්මක වූ අතර, එහි අන්තර්ගත වූයේ විශ්ව ව්‍යාප්ත වියමන ව්‍යාපෘතිය පිළිබඳ තොරතුරු, වෙබ් බ්‍රව්සරයක් ලබාගන්නා ආකාරය සහ තමන්ගේම සර්වරයක් පිහිටුවා ගන්නා ආකාරය පිළිබඳ උපදෙස් ය. 1991 අගෝස්තු මාසයේදී එය ප්‍රසිද්ධියේ අන්තර්ජාලයට මුදා හැරිණි.

නිදහස් වෙබ් අඩවිය ලෝකය වෙනස් කළ හැටි

බර්නර්ස්-ලී ගේ සහ CERN ආයතනයේ ඊළඟ පියවර, තාක්ෂණික නිර්මාණය තරම්ම, ඇතැම් විට ඊටත් වඩා, වැදගත් විය. ඔවුන්ට මෙම තාක්ෂණය සඳහා පේටන්ට් බලපත්‍ර ලබාගෙන හෝ බලපත්‍ර ගාස්තු අයකරමින් මූල්‍යමය වශයෙන් අතිශය සාර්ථක වීමට ඉඩ තිබුණි. එහෙත්, බර්නර්ස්-ලී ගේ දැඩි උනන්දුව මත, 1993 අප්‍රේල් 30 වන දින, CERN ආයතනය වෙබ් අඩවියේ මූලික කේතය සහ තාක්ෂණය කිසිදු ගාස්තුවකින් හෝ නෛතික බැඳීමකින් තොරව (royalty-free) පොදු වසම වෙත (public domain) මුදා හරින බවට ඓතිහාසික ප්‍රකාශයක් නිකුත් කළේය.

මෙම තීරණය, එකල වෙබ් අඩවියට තරඟකරුවෙකු වූ “Gopher” පද්ධතියේ ඉරණම තීරණය කළේය. Gopher පද්ධතියේ නිර්මාතෘවරුන් බලපත්‍ර ගාස්තු අයකරන බවට නිවේදනය කිරීමත් සමඟ, ලොව පුරා මෘදුකාංග නිර්මාණකරුවන් එය අතහැර, සම්පූර්ණයෙන්ම නිදහස් වූ WWW තාක්ෂණය වැළඳ ගත්හ. ඉන්පසු වෙබ් අඩවියේ වර්ධනය නැවැත්විය නොහැකි විය. ඉලිනොයි විශ්වවිද්‍යාලයේ නිර්මාණය වූ “Mosaic” බ්‍රව්සරය (පෙළ සමඟ පින්තූර එකට පෙන්වූ පළමු බ්‍රව්සරය) සහ එයින් බිහිවූ “Netscape Navigator” වැනි නිර්මාණ, වෙබ් අඩවිය තාක්ෂණික ශිල්පීන්ගේ සීමිත ලෝකයෙන් ඔබ්බට, සාමාන්‍ය ජනතාව වෙත ගෙන ගියේය. ඒ සියල්ලටම මඟ පෑදුවේ බර්නර්ස්-ලී ගේ සහ CERN හි උතුම් තීරණයයි.

ලොව පළමු වෙබ් සර්වර් එක

නිර්මාණකරුගේ විලාපය සහ අනාගතය සඳහා වන සටන

වසර 30කට පසුව අද දෙස බලන විට, වෙබ් අඩවිය එහි නිර්මාතෘ සිහින මැවූ යුටෝපියාව නොවන බව ඔහුම පිළිගනී. ඔහු අද වෙබ් අඩවියේ විශාලතම භාරකරුවෙකු මෙන්ම එහි තියුණුම විවේචකයෙකු ද වී ඇත.

• W3C සහ Web Foundation: වෙබ් අඩවිය කිසිදු සමාගමක පාලනයට නතු නොවී, විවෘත ප්‍රමිතීන් මත ක්‍රියාත්මක වීම සහතික කිරීමට ඔහු W3C (World Wide Web Consortium) ආයතනය පිහිටුවීය. තවද, වෙබ් අඩවිය මානව අයිතිවාසිකමක් ලෙස සලකා, ඩිජිටල් අසමානතාව තුරන් කිරීමට ඔහු World Wide Web Foundation ආයතනය හරහා සටන් කරයි.
• නූතන ගැටලු: ව්‍යාජ තොරතුරු (fake news) සහ ද්වේශ සහගත ප්‍රචාර හරහා ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයට එල්ල වන තර්ජන, ෆේස්බුක්, ගූගල්, ඇමසන් වැනි සමාගම් කිහිපයක් අතට බලය සහ දත්ත ඒකරාශී වීම, සහ පරිශීලකයන්ගේ පෞද්ගලිකත්වය උල්ලංඝනය කරන “Surveillance Capitalism” (නිරීක්ෂණ ධනවාදය) නම් ව්‍යාපාරික මොඩලය පිළිබඳව ඔහු දැඩි කනස්සල්ල පළ කරයි.
• විසඳුම – Solid ව්‍යාපෘතිය: මෙම ගැටලුවලට පිළියමක් ලෙස, ඔහු දැන් “Solid” (Social Linked Data) නමින් නව, විප්ලවීය ව්‍යාපෘතියක් මෙහෙයවයි. මෙහි මූලික අදහස වන්නේ වෙබ් අඩවිය නැවත විමධ්‍යගත (decentralize) කිරීමයි. Solid පද්ධතිය යටතේ, ඔබගේ සියලු දත්ත (ඡායාරූප, මිතුරන්, මිලදී ගැනීම්) ඔබගේ පාලනය යටතේ ඇති “Pod” (Personal Online Data Store) එකක ගබඩා වේ. ඔබට අවශ්‍ය ඕනෑම යෙදුමකට (app) එම දත්ත වෙත පිවිසීමට තාවකාලික අවසරයක් දීමටත්, ඕනෑම මොහොතක එම අවසරය ඉවත් කර ගැනීමටත් ඔබට හැකිය. එමගින් දත්තවල පාලනය යෙදුම් සමාගම් අතින් ගලවා නැවත පරිශීලකයා අතට ලබා දීම ඔහුගේ අරමුණයි.

ශ්‍රීමත් ටිම් බර්නර්ස්-ලී ගේ කතාව, එක් නිර්මාණයක් පිළිබඳ කතාවක් පමණක් නොවේ. එය, තාක්ෂණය මානව වර්ගයාගේ යහපත සඳහා යෙදවිය යුතු ආකාරය පිළිබඳ දාර්ශනික සංවාදයකි. ඔහු ලොවට විශ්ව ව්‍යාප්ත වියමන තිළිණ කළේය. අද, ඔහු එම වියමන එහිම නිර්මිතියෙන් පැනනැගුණු අඳුරු බලවේගවලින් ගලවා ගැනීමට සටන් වදියි. ඔහුගේ ගමන සම්පූර්ණ කවයක් සේ ය: විමධ්‍යගත පද්ධතියක් නිර්මාණය කිරීමේ සිට, මධ්‍යගත වූ එම පද්ධතිය නැවත විමධ්‍යගත කිරීමට සටන් කිරීම දක්වා. ශ්‍රීමත් ටිම් බර්නර්ස්-ලී විසින් ආරම්භ කරන ලද විප්ලවය, තවමත් නිම වී නැත. එහි මීළඟ පරිච්ඡේදය ලියැවෙමින් පවතී.